قدیم دؤرلرده تکجه آذربایجاندا دئییل بوتون عرب موحیطیندن ائشیکده اولان ایسلام اراضیسینده حؤکومدارلار تورک اولدوقلارینا رغمن فارس کلاسیک ادبیاتینا ماراق گوستریبلر. عثمانلیلار، هیندیستاندا سلجوق و موغول شاهلاری ، صفویلر و اونلاردان قاباق حوکوم سورنلر اؤز سلطنتی کیتابخانالاریندا فارس کلاسیک ادبیاتیندان اولان اثرلره خطی کیتابلارین حاضیرلانماسینا و بو کیتابلارین ایلستراسیونونا بویوروق وئرمیشلر.
بو کیتابلارین ادبیاتی و دیلی بیزیم آنا دیلیمیزده اولماسادا منجه اونلاردا ایشلهنیلن تصویرلر و اوردا گؤستریلن صنعتلر بیزیم آتالاردان قالان میراثیمیزدی.
آذربایجان مینیاتورلارینا گؤره اصلینده باکیدا یازیلمیش بیر متنی اینتئرنئتدن آلیب، کؤچوروب و آزجا دئشیلمهلر آپاراندان سونرا اونو سیزه ایتحاف ائدیرم.
تاریخلر اصیل متناولدوغو کیمی هامیسی میلادی اساسیندا گلیب. منجه هیجری-قمری گلمهیی ذهنیمیزده اولان آنلاملارلا متنده وئریلن بیلگیلری توتوشدورماغا داها یاردیمجی اولا بیلردی. آمما بو تاریخلری چئویرمهیه (میلادیدن قمری-هیجریه) منیم ساوادیم چکمهدی!
تبریز مينياتورمکتبی و آذربایجان مینیاتورلاری

ايسلام ديني احکاملارينين حکم سوردويو اورتا عصرلرده آذربايجاندا رسامليغين موختليف نؤعلرينده (بوياکارليق، " سياه قلم " و... س.) اينسان اوبرازلارينين تصويري ساحهسينده گؤزل عنعنهلري اولموشدور. مينياتور صنعتينين بو دؤرده يوکسک اينکيشافي بونو آيدين ثوبوت ائدير.
ياخين و اورتا شرق خالقلاري اينجه صنعتينين ماراقلي و زنگين حيصهسيني تشکيل ائدن آذربايجان مينياتور صنعتي، دونيا اينجه صنعتي تاريخينده اؤزونه مخصوص يئر توتور.
کيتاب ايلستراسیونو کيمي يارانيب فورمالاشان آذربايجان مينياتور صنعتينين تشکول تاريخي دقيق معين ائديلمهميشدير. لاکين میلادی13-جو عصرين اوللرينده عبدالمؤمن محمدالخويينين " ورقه و گلشا " اليازماسينا چکديیي مينياتورلارين (توپقاپي موزهسی، ايستانبول) اوسلوبو، بديعي صنعتکارليق خوصوصيتلري بو مينياتورلارين ايلکين اولماديغيني، معين بير عنعنهيه اساسلانديغيني و مينياتور صنعتينين داها قديمدن مؤجود اولدوغونو گؤسترير. " ورقه و گلشا "يا چکيلميش مينياتورلار يالنيز آذربايجاندا دئييل، ياخين و اورتا شرقده بو صنعتين ان قديم نومونه لريندن ساييلير.
13-14-جو عصرلرده ماراغا، تبريز و آذربايجانين باشقا شهرلرينده خطاطليق و مينياتور صنعتي سورعتله اينکيشاف ائتميش، تبريز شهري شرقده بديعي ياراديجيليغين، کيتاب صنعتي، کاليقرافي و مينياتور بوياکارليغينين ان قودرتلي مرکزينه چئوريلميشدي. بو عصرلرده چين-اويغور صنعتيندن فايدالانان رساملار اوزاق شرق خالقلاريندان گلن تصوير فورمو و ايفاده واسيطهلريني يئرلي عنعنهلرله - سطحي-دئکوراتيو فورملا اويغونلاشديرماغا چاليشيرلار.
14-جو عصرين اورتالاريندان تبريز رساملاري قرافيک و بوياکارليق اوسلوبلارينين اوغورلو سنتئزيندن دوغان بديعي اوسلوب ياراتديلار. بو يئني اوسلوبون فورمالاشماسي50-1340 ايللره عاييد ائديلن " بؤيوک تبريز شاهنامهسي " ، ياخود " دئموت شاهنامهسي" آدلانان مشهور اليازمانين مينياتورلاريندا اؤز عکسيني تاپميشدير. اکثريتي دؤرون گؤرکملي رساملاري احمد موسی و شمسالدين طرفيندن چکيلميش بو مينياتورلار حاضيردا دونيانين بير چوخ موزه و کيتابخانالاريندا ساخلانيلير. بو اليازمانين مينياتورلاريندن هلهليک 58-ي معلومدور. تدقيقاتچيلار تبريز مينياتور مکتبينين بو دؤردهکي اينکيشافيني، خوصوصيله " دئموت شاهنامهسي"نين ايلستراسيونلاريني يوکسک قييمتلنديرميشلر. فرانسيز صنعتعالیمی "اؤستاش-دؤ-لورئي" يازير:"مينياتور صنعتي هئچ واخت بو قدر عظمتلي، آکادئميزمدن اوزاق و بئله اوريژينال اولماميشدير."
آذربايجان مينياتور صنعتينين بديعي اوسلوب خوصوصيتلري 15-جي عصرين اوللرينده داها دا تکميللشير. نيظامي گنجوينين " خوسرو و شيرين"پوئماسي (1405-10، فرير قالئریسي، واشينگتن)، و عصار تبريزي نين " مهر و موشتري " اثرينه (1419) چکيلميش ايلستراسیونلارداکي خطاط (جعفر تبريزي) اوسلوب، بديعي صنعتکارليق مزيتلري تبريز مکتبي نين کاميللشمهسيني گؤسترير.

15-جي عصرين اوللريندن باشلاياراق تبريز اوزون مودت ياخين و اورتا شرق شهرلريني قابيل صنعتکارلارلا تأمين ائدن قودرتلي صنعت مرکزي اولموشدور. مشهور آلمان صنعتعالیمی "ف.شولتس" تبريز مکتبيني قونشو شرق اؤلکه لرينده مينياتور صنعتينين اينکيشافينا اساسلي تاثير گؤسترميش" آنا مکتب " ( " Mutter Schule" ) آدلانديرميشدير. 15-جي عصرده تبريز مکتبي نين تاثيريله شاماخي و باکيدا مينياتور صنعتي اينکيشاف ائتمه يه باشلايير. بو دؤورده " شرق پوئزيياسي آنتولوگيياسي " ، ياخود " شاماخي آنتولوگيياسي " (1468، بريتانييا موزهسی، لندن). اليازمالارينا چکيلميش ايلستراسيونلار، "عبدالباقي باکووي"نين چکديیي تک و ايکيفيقورلو پورترهلر ( " مهتر " ، " ايکي امير " توپقاپي موزهسي، ايستانبول) شاماخي و باکي رساملارينين ان ياخشي مينياتورلاري سيراسينا ساییلیر.
15-جي عصرين آخيرلاريندا تبريز مينياتور مکتبي يئني يوکسه ليش دؤرونو کئچيرير. 1481-جي ايلده سولطان
يعقوب اوچون حاضيرلانان و بير شاه ايسماعيل دؤرونده تاماملانان ايستانبول" خمسه" سينه 16-جي عصرين اوللرينده چکيلميش 9 مينياتور اوبرازلي ايفاده واسيطهلرينه، کومپوزيسيونين مورکبليیي و طمطراقلي دئکوراتيوليیينه، بویا زنگينليیينه گؤره ( " شيرين چيمرکن خوسروون اونا باخماسي " ، " ايسکندر و دارا " ، " ايسکندر و چوبان " ، " ايسکندر نوشابهنين ساراييندا " و... س.) 16-جي عصره عاييد عئيني مضمونلو مينياتورلاردن اساسلي صورتده فرقلهنير، بديعي صنعتکارليق باخيميندان داها قييمتلي حساب ائديلير. بو اثرلرين 16-جي عصرده تبريز مينياتور مکتبي نين بانيسي "سولطان محمد"، اونون موعاصيرلري و طلبه لري طرفيندن چکيلمهسي شوبههسيزدير. تصادوفي دئييل کي، بو دؤورده و داها سونرالار تبريزده ايشلنميش، لاکين مؤليفلري بللي اولمايان ان ديرلي مينياتورلار عادتن سولطان محمد مکتبينه، ياخود اونون اوسلوبونا عاييد ائديلير.
تبريز مينياتور مکتبينين اينکيشاف زيروهسي 16-جي عصرين اورتالارينا تصادوف ائدير. مرکزلشميش صفويلر دؤلتينين يارانماسي ايله باغلي آذربايجانين پايتاختي تبريز شهري يئنيدن ياخين و اورتا شرقده مدنيتين، ائستئتيک فيکرين، بديعي ياراديجيليغين، اساس مرکزينه چئوريلير. تبريزده شاه ايسماعيل و تهماسيبين ساراي کيتابخاناسيندا بؤيوک اوستاد "سولطان محمد"ين نظارتی آلتيندا "ميرموصور"، "ميرزه علي تبريزي"، "ميرسيدعلي"، "موظفرعلي" کيمي ايستعدادلي يئرلي رساملارلا ياناشي، "کمالالدين بهزاد"، "شيخزاده"، "آغاميرک ايصفاهاني"، "شاه محمود نيشابوري"، "دوستمحمد" کيمي شرقين گؤرکملي صنعتکارلاري، خطاط و رساملاري فعاليت گؤستريرديلر.
16-جي عصرين اوللريندن باشلاياراق تبريز مينياتور مکتبي نين کلاسيک ادبياتلا علاقهسي داها دا گئنيشلهنير. نيظامي، امیرعلیشیر نوایی، سعدي، حافيظ، جامي، اميرخوسرودهلوي و ب. کلاسيکلرين اثرلري، پوئتيک سوژه و اوبرازلاري تبريز رساملارينين ياراديجيليغيندا اساس يئر توتور.

16-جي عصرين اوللرينده تبريز مکتبينين بديعي اوسلوب خوصوصيتلريني اؤزونده جمعلشديرن مينياتورلاردن 1524.م ايل تاريخلي " خمسه " (مئتروپوليتن-موزهسی، نيويورک)، " شاهنامه" (شرقشناسی اينستیتوسو، -پئتئربورق)، " گوي و چوگان " ، 1528 ايل تاريخلي " جامع التواريخ "(هر ايکيسي م.ي.سالتيکوو-شئدرين آد. کيتابخانا، پئتئربورق) اليازمالارينا چکيلميش ايلستراسيونلار ديقتي جلب ائدير. بسيط کومپوزيسيون قورولوشو، بویالار، اوبرازلارين حلّي و منظره موتيولرينين تصوير باخيميندان نيسبتن ساده و ييغجام اولان بو اثرلر 15-جی عصر مينياتورلارينين اوسلوب خوصوصيتلريندن طمطراقلي دئکوراتيو کاراکتئر داشييان يئني اوسلوبا کئچيد مرحله سيني تشکيل ائدير.
تبريز مکتبي سيماسيندا 40-1530-جي ايللرده شرق مينياتور صنعتي ان يوکسک اينکيشاف مرحلهسينه چاتير. بو دؤرده بديعي-ائستئتيک و صنعتکارليق باخيميندان ان ديرلي مينياتورلارلا بزهديلميش بير چوخ قييمتلي اليازمالار حاضيرلانير.

سون درجه ظريف ايشلنميش 3 کيچيک مينياتورلو " شاه و درويش " (م.ي.سالتيکوو-شدرين آد. کيتابخانا، پئتئربورق)، 258 مينياتورلا بزهديلميش" شاهنامه "(1537؛ مينياتورلارين بير قيسمي نيويورکداکي مئتروپوليتن-موزهسینده،قالان حيصهسي نيويورکدا، هاوفتون مجموعهسیندهدیر) و 14 عدد نادير مينياتورو ايله دونيا شؤهرتي قازانميش "خمسه" (43-1939، بريتانييا موزهسی، لندن) اليازمالاري زنگين بديعي ترتيباتي، نفيس دئکوراتيو بزیينه گؤره شرقده کيتاب صنعتينين و مينياتور بوياکارليغينين شاه اثرلري حساب ائديلير" شاهنامه"يه چکيلميش مينياتورلاردن "سولطان محمدين" " کيومرثين مجليسي " ، "ضحاکين اعدام ائديلمهسي" ، "ميرزه علي تبريزي" نين " هينديستان ائلچيلرينين قبولو" ، "موظفرعلي"نين "اوو و دؤيوش" صحنهلري، "ميرسيدعلي"نين "ساراي مجليسلري" تصوير اولونان اثرلري،" خمسه"يه چکيلميش مينياتورلاردن "سولطان محمدين" " سولطان سنجر و قاري" ، "شيرين چيمرکن خوسروون اونا باخماسي"،"محمد پئيغمبرين معراجي". "مير موصویرين "انوشيروان و بايقوشلارين صؤحبتي" ، ميرزه علي تبريزي نين " خوسرو باربدين موسيقيسيني دينله يير" ، "شاپور خوسروون پورترهسيني شيرينه گؤسترير" ، مير سيدعلي نين "ديلنچي قارينين مجنونو لئيلينين يانينا گتيرمهسي" و ...س. اثرلر شرق مينياتور صنعتينين زيروهسيني تشکيل ائدير.
بئله سوژئت و اوبرازلارلا ياناشي، آذربايجان رساملاري باشقا پوئتيک اثرلره ده اوريژينال مينياتورلار چکميشلر. بونلاردان سولطان محمدين 1530 ايللرده حافيظين ديوانينا چکديیي "شام ميرزهنين کئف-موسيقي مجليسي" ، "مئيخانادا" ، نامعلوم رساملارين جامي، امير خوسروو دهلوي و بو کیمی کلاسيکلرين اثرلرينين اليازمالارينا، سعدينين کوليیاتينا (هاميسي م.ي.سالتيکوو-شئدرين آد. کيتابخانا، پئتئربورق) و ب. اليازمالارينا چکديکلري مينياتورلاري گؤسترمک اولار. سولطان محمدين "مئيخانادا" اثرينده تصوير اولونان صورتلر داخيلي پسيکولوژي ايفادهليليیي و اوبرازلارين بير قدر قروتئسک، ساتيريک پلاندا ايشلنمهسي باخيميندان شرق مينياتور صنعتينده نادير اثرلردن حساب ائديلير.
مينياتور صنعتينده 16-جي عصرهدک تک-تک تصادوف اولونان دزگاه مينياتورلاري عصرين اورتالاريندان اينکيشاف ائدهرک تئزليکله خوصوصي ژانر سوييهسينه يوکسهلير.
کيتاب ايلستراسيونلاريندان فرقلي اولاراق، بئله موستقيل مينياتورلاردا اساسن عادي حيات حاديثهلري - اوو و دؤيوش صحنهلري، کئف و موسيقي مجليسلري، ساراي اَيلَنجهلري، شاه و بیلرين پورترهلري، نادير حاللاردا ايسه کلاسسيک ادبياتدان آلينميش پوئتيک سوژهلر تصوير ائديليردي. روسييه (پئتئربورق)، تورکييه (ايستانبول)، ائلجه ده آوروپا و آمئریکانین بير چوخ موزه و کيتابخانالاريندا ساخلانيلان خوصوصي آلبوملاردا توپلانميش، بعضنده صرف دئکوراتيو بزک مقصديله موختليف اليازما کيتابلارينا سونرالار داخيل ائديلميش بئله مينياتورلاردن ميرزهعلي تبريزينين "سارايدا موسيقي مجليسي" ، سولطان محمدين "اوو صحنهسي" مير سيدعلينين"کندحياتي" و"شهر حياتي" تابلولاري شرق مينياتور صنعتينده موستثنا يئر توتور.
16-جي عصرين اورتالاريندا سولطان محمد، مير موصور، دوست محمد و ب. رسساملار بير سيرا پورتره مينياتورلاري ياراتميشلار. تيپيکليیي، اوبرازلارين حللي و ائتنوقرافيک جهتدن بير-بيريندن فرقلنمهين، بعضنده چوخ آز فرقلَنَن، يالنيز موختليف وضعيت و حرکتده وئريلميش بو پورترهلرده رساملار دؤرون و اؤزلرينين گؤزلليک ايدئاللارينا اويغون اولاراق شاه و ساراي اعيانلارينين اوبرازلاريني ايدئاليزه ائديلميش حالدا عکس ائتديريرديلر. موعين قايدا و اوصول اساسيندا ياراديلان بو پورترهلرده اساس مقصد حؤکمدارين ظاهيري گؤزلليیيني ترننوم ائتمک اولموشدور.

16-جي عصرين 2-جي ياريسيندا صفويلر دؤلتينين پايتاختينين تبريزدن قزوينه کؤچورولمهسي ايله باغلي ساراي کيتابخاناسيندا فعاليت گؤسترن رساملاردان بير قروپو يئني مرکزه توپلاشير. آذربايجان رساملارينين قزوينده 1575 ايله قدر چکديکلري مينياتورلار بديعي اوسلوب ، خوصوصيتلرينه گؤره تبريز دؤورو مينياتورلاريندن اصلا سئچيلمير و تبريز اوسلوبونون منطيقي داواميني تشکيل ائدير
16-جي عصرين 2-جي ياريسي و سونلاريندا آذربايجان مينياتور صنعتينين اينکيشافي و قزوينده يئني اوسلوبون يارانيب فورمالاشماسي سولطان محمد عنعنهلرينين داوامچيلاري سيياووش بي، مير زينالعابدين تبريزي، علي ريضا عباسي تبريزي، خوصوصيله دؤرون ان گؤرکملي اوستاد رساملاري محمدي و صاديق بي افشارين ياراديجيليغيايله باغليدير. بو دؤورده کيتاب ايلستراسيونلاريندان داها چوخ رئال حيات حاديثهلريني و عادي معیشت صحنهلريني عکس ائتديرن موستقيل مينياتورلار چکيلميشدير.
16-جي عصرين 2-جي ياريسيندا آذربايجان کيتاب ترتيباتي و مينياتور صنعتينده موعين دورغونلوق عمله گلدي. بونون اساس سببلريندن بيري پايتاختين کؤچورولمهسي ايله باغلي تبريزين صنعت مرکزي کيمي اؤز رولونو گئتديکجه ايتيرمهسي ايديسه، ديگر سببي 16-جي عصرين سون روبعونده تبريز رساملارينين تورکييه و ايرانين صنعت مرکزلرينده فعاليت گؤسترمهسي، ائلجه ده بو دؤرده سولطان محمد و اونون مکتبينه منصوب اولان رساملار کيمي هرطرفلي اينکيشاف ائتميش، گئنيش ياراديجيليق ايمکانينا ماليک اوستاد صنعتکارلارين آز اولماسي ايدي.
تبريز مکتبي قونشو اؤلکهلرله ياراديجيليق علاقهسي ساخلاميش، مکتبين نومايندهلري موختليف واختلاردا بير چوخ شرق اؤلکهلرينده فعاليت گؤسترميشلر. مشهور رسام مير سيد علي آتاسي مير موصويرله بيرليکده اوزون مودت هينديستاندا موغول حؤکمدارلاري هومايون و اکبرين ساراييندا باش رسام ايشلهميش، يئني صنعتکارلارين حاضيرلانماسيندا، موغول مينياتور مکتبي آدلانان هيند بوياکارليق مکتبينين يارانماسي و اينکيشافيندا اونلارين مهم رولو اولموشدور. تورکييه مينياتور صنعتي نين اينکيشافينا آذربايجان رساملاري اهميتلي تاثير گؤسترميشلر. شاهقولو نقاش، وليجان تبريزي، کامال تبريزي و بير سيرا ديگر تبريز رساملاري موختليف دؤرلرده ايستانبولدا فعاليت گؤسترميش، شاهقولو ايله وليجان ساراي اعمالاتخاناسينا باشچیليق ائتميشلر. خالچاچيليق، بديعي پارچا، بديعي مئتالايشلمه و سئراميک ساحهسينده مضمونو، بديعي فورمو، اوبرازلي ايفاده واسيطهلرينه گؤره مينياتور اوسلوبونو خاطيرلادان بير چوخ ديرلي اثرلر ياراديلميشدير...
ایپک:
سونرالار صفویلرین آذربایجاندان کوچمهسی تکجه آذربایجان صنعتینی یوخ ائله صفویلرین اؤزلرینی ده گئت-گئده گوجسوزلندیریب و نهایتده تاختدان سالدی.
صفویلر حؤکومتینین 2-نجی یاریسیندان آوروپالیلار صفوی سارایینا داخیل اولماقلا اؤز صنعتلرینی ده توحفه گتیردیلر.
مینیاتور صنعتی آوروپالی نقاشلیق مکتبلرینین نفوذونا گیردی و بئلهلیکله اورتا و یاخین شرق رساملیغیندا یئنی بیر دؤر باشلاندی.
بو تاثیرلر نهایتده قاجار رساملیق مکتبینده فورمالاشا بیلدی.